русский  english    
ԳՐԱԴԱՐԱՆ
ԳՐԱԴԱՐԱՆ / ՊԱՏՄԱԿԱՆ ԵՐԿԵՐ / ՊԱՏՄԻՉՆԵՐ
Աբգարի թագավորելու մասին
Աբգար թագավորի հավատն ու դարձը
Ս. Թադեոս և ս. Բարդուղիմեոս առաքյալների քարոզչությունը Հայաստանում
Սանատրուկի ուրացությունը և Թադեոսի ու Սանդուխտի նահատակությունը
Ս. Ոսկյանք և ս. Սուքիասյանք
Անակի գալուստը Հայաստան և ս. Գրիգորի հղացումը
Ս. Գրիգորի ծնունդը
Խոսրով արքայի վստահելը Անակին
Խոսրով թագավորի դավադիր սպանությունը Անակի կողմից, վերջինիս վախճանը իր գերդաստանով հանդերձ՝ բացի երկու մանուկներից (259 թ.)
Շապուհ I-ի ներխուժումը Հայաստան
Տրդատը և ս. Գրիգորը Հռոմեական կայսրությունում
Տրդատը Հռոմի կայսերական բանակում (270-280-ական թթ.)
Տրդատի պարգևատրումը կայսեր կողմից և վերադարձը Հայաստան (287 թ.)
Ս. Գրիգորի չարչարանքները և բանտարկումը Խոր Վիրապում (287 թ.)
Տրդատի հրովարտակն ընդդեմ քրիստոնյաների (287 թ.)
Տրդատի քաջագործությունները թագավոր եղած ժամանակ՝ նախքան հավատալը
Այն մասին, որ Տրդատը կին է առնում Աշխենին, իսկ Կոստանդինը՝ Մաքսիմինային, և թե ինչպես Կոստանդինը հավատի եկավ
Ս. Հռիփսիմյան կույսերի նահատակությունը Տրդատ թագավորի կողմից և վերջինիս պատուհասվելը (300 թ.)
Ս. Գրիգորին դուրս բերելը Խոր Վիրապից և հայոց արքունիքի զղջումը (300 թ.)
Ս. Գրիգորի տեսիլքը և Ս. Էջմիածնի հիմնադրումը (301 թ.)
Հայոց դարձն ու մկրտությունը. քրիստոնեությունը դառնում է Մեծ Հայքի պետական կրոն (301 թ.)
Նիկիայի ժողովը և ս. Գրիգորի ճգնություններն ու վախճանը
Ս. Ներսես Մեծը՝ հայոց հայրապետ
Պարսից Շապուհ արքայի հակաքրիստոնեական հալածանքները և հայոց նախարարների ապստամբությունը
Շապուհի խաբեությունը և հայոց Արշակ արքայի վախճանը (368 թ.)
Պապ թագավորը և նրա ուրացությունը
Հայոց աշխարհի երկու մասի բաժանվելը (387 թ.)
Երանելի Մեսրոպի մասին
Խոսրովի միապետելը Հայաստանի վրա և Մեծն Սահակի եպիսկոպոսապետության աթոռին նստելը
Դանիելյան նշանագրերի մասին
Մեսրոպյան նշանագրերի մասին, որ տրվեցին երկնային շնորհով
Հայոց, վրաց և աղվանից գրագիտության մասին
Ս. Սահակ Պարթևի տեսիլքը
Մեծն Սահակի և երանելի Մեսրոպի այս աշխարհից փոխվելը
Ողբ Հայոց թագավորության՝ Արշակունյաց ցեղից դադարելու մասին (428 թ.) և եպիսկոպոսապետության՝ ս. Գրիգորի տոհմից
Պարսից Սասանյանների իշխանությունը և նրանց հալածանքները քրիստոնյա Հայաստանի դեմ
Հազկերտ II-ի հրամանը
Եկեղեցու սուրբ ուխտի միաբանության մասին
Ավարայրի ճակատամարտը. Վարդանանք (451 թ.)
Վահան Մամիկոնյանի գործունեության և մեծանուն հայրապետների մասին
Արաբական զորքերի առաջին արշավանքները Հայաստան (641-650 թթ.)
Հայոց զինված ապստամբությունը և բազմաթիվ ազնվատոհմիկ հայերի բնաջնջումը (703-705 թթ.)
Ս. Հովհաննես Օձնեցու մասին
Իշխանաց իշխան Աշոտի թագավորելը (885 թ.)
Գագիկ Արծրունու առանձին թագավորելը Վասպուրականում (908 թ.), որ մեծ անկարգությունների պատճառ դարձավ
Սմբատ արքայի անձնվիրությունը
Երնջակ ամրոցի անկումը: Սմբատի որդու՝ Աշոտի սխրանքներն ու թագավորելը (914 թ.)
Վասապուրականի կորուստը (1021 թ.)
Հայոց հավատի փառավորումը
Անիի նվաճումը (1045 թ.)
Թուրք-սելջուկների արշավանքները (1047-1054 թթ.)
Մանազկերտի ճակատամարտը և Հայաստանի վերջնական նվաճումը թուրք-սելջուկների կողմից (1071 թ.)
Հատվածներ Արիստակես Լաստիվերցու Պատմության գրքի հիշատակարանից
Արևմտյան կողմերում (Կիլիկիայում) Լևոնի ունեցած թագավորության մասին
Արևելյան Հայաստանի իշխաններ Զաքարե և Իվանե եղբայրների մասին
Գոշ անվանված մեծ վարդապետ Մխիթարի մահվան մասին
Սուլթան Ջալալադնի և վեց հարյուր յոթանասունչորս թվականին (1225 թ.) վրացական զորքը կոտորելու մասին
Մոնղոլ-թաթարական արշավանքները և Հայաստանի հարավարևմտյան նահանգների նվաճումը (1236, 1242-1245 թթ.)
Սուլթանի ու թաթարների միջև տեղի ունեցած պատերազմի մասին (1243 թ.)
Հայոց Հեթում թագավորի և այն մասին, ինչ որ կատարվեց (հայ-մոնղոլական դաշնագիրը, 1254 թ.)
Հովհաննես Գառնեցու մասին
Լանկ-Թամուրի արշավանքները Հայաստան (1387-1404 թթ.)
Հայ Եկեղեցու հայրապետական աթոռի վերադարձը Վաղարշապատ՝ Ս. Էջմիածին (1441 թ.)





Հունաց թագավորի մասին, որ ձերբակալվեց պարսից թագավորի կողմից

Դիոգենես թագավորը, որ Կոստանդիանոս Մեծից հետո, ըստ թագավորների կարգի, վաթսուներորդն էր, .... երբ տեսավ, որ պարսից թագավորն իր թագավորությունից քիչ երկրներ չխլեց, հունաց կուսակալներին փախստական արեց և ինքը մեծ ավարով ու գերությամբ վերադարձավ իր աշխարհը. բնությամբ արի ու նախանձախնդիր լինելով՝ տասը տարի հետո որոշեց պատերազմել, որպեսզի թուլամորթ ու վախկոտ չերևա և իրենից հետո վատ հիշատակ չթողնի։ Մեծ ցասմամբ ու հոխորտանքով, ցամաքի պես անցավ ծովը և տեղակայվելով Բյութանիայում՝ անհամար բազմություն հավաքեց։ Նա դեռ պահում էր թագավորության լայն ու ընդարձակ սահմանը՝ Փյունիկեի հովիտներից սկսած, որտեղ Մեծ Անտիոքն է, մինչև Վան ամրոցը և Հերի դիմացի ողջ Ռշտունյաց երկիրը։ Թագավորը երբ տեսավ զորքերի այսքան բազմություն՝ հավաքված մի տեղ, ամբարտավանացավ ու հպարտացավ, մտածեց, որ երկրածին թագավորներից ոչ ոք չի հաղթի իրեն, և չմտաբերեց մարգարեի այն խոսքերը, թե ո՛չ զորքերի բազմությունը և ո՛չ էլ իր վիթխարի զորությունը չեն կարող ապահովել թագավորին, այլ միայն՝ Ամենակալի աջն ու բազուկը։
Ահա, մի ինչ-որ անպատեհ մտադրությամբ սպարապետների ձեռքով շատ զորքեր նա ուղարկեց այլ ուղղությամբ, իսկ ինքը, մեծ բազմությամբ շարժվելով դեպի արևելք, եկավ հասավ Թեոդուպոլիս մեծ քաղաքը և այնտեղ այրուձին կազմակերպեց։ Մեղքը սոսկալի է, և գործողները զրկվում են իմաստությունից ու Աստծո որդեգրությունից, բայց առավել ևս անտանելի է ամբարտավանությունը, որով գործում են իշխաններն ու թագավորները՝ չխրատվելով նախորդ ոչնչացված ամբարտավանների հիշատակով: Այդ չար ախտը ոչնչացնում է բոլոր իր կրողներին, քանզի ամբարտավանի հակառակորդը, ըստ առակողի, ուրիշ մեկը չէ, այլ՝ Ինքը Աստված։ Ուստի և սա չթողեց զորքերին հանգիստ առնել, որպեսզի մյուս բազմություններն էլ գային հավաքվեին, նրանք միանային և միմյանց քաջալերելով՝ դառնային թշնամիների համար սոսկալի ու մեծ բանակ, այլ միայն իր մարդկանցով ցանկացավ պատերազմում հաղթության հասնել։ Անցնելով Մանազկերտ գավառի սահմանների մոտերքով՝ շուտափույթ հասավ պարսից թագավորի բանակատեղը և այնտեղ, պարսից բանակի դիմաց, իր արքայական վրանը խփեց, շուրջն ամրացրեց և պատերազմի օր նշանակեց։
Պարսից թագավորը, երկյուղից մղված, խորամանկությամբ ուզում էր պատերազմը սկսել, որպեսզի ցրված զորքերը չհասնեն թագավորին, չուժեղացնեն ու նրա դեմ պատերազմելը անհնարին չդարձնեն: Ավելի լավ էր համարում կռվել երկու մասի դեմ, քան երեքի, այդ պատճառով էլ շտապեցրեց ու արագացրեց նախապատրաստությունը, մինչև որ հույներն էլ ստիպված դուրս եկան պարսկական կազմ ու պատրաստ բանակի դեմ։ Եվ երբ խիզախորեն իրար վրա հարձակվելով՝ պատերազմական կարգով բախվեցին միմյանց, և դեռ չէր երևում ոչ մի բանակի պարտությունը, անաստվածների մի մեծ գունդ, հունաց թագավորից ապստամբելով, անցավ թշնամիների կողմը։ ....
Թագավորը, իր բազմած տեղից վեր նայելով դեպի թշնամիները, տեսավ, որ իր զորքերի մի մասը խուճապահար փախչում է: Անմիջապես արագորեն, մարտիկի պես հանդերձավորվելով ու սպառազինվելով, կայծակի պես հասավ ճակատամարտի տեղը և պարսից քաջերից շատերի դիակները գետին փռեց ու զորքն ահաբեկեց։ Բայց նա չգիտեր, որ Տիրոջ զորքերի զորավարը, որ Հեսուին երևաց ու հաղթություն տվեց, իր հետ չէ. Տերը դուրս չեկավ մեր զորքերի հետ զենքով ու վահանով և սուր չհանեց մեր թշնամիների դեմ ու չարգելեց նրանց: Զորության Տերը ո՛չ միջամտեց, ո՛չ էլ մեզ համար փրկության ու հույսի զորավիգ եղավ, այլ մեզ զրկեց Իր զորությունից, մատնեց մեր թշնամիների ձեռքը, դարձրեց մեր դրացիների անարգանքի առարկան ու ոչխարի պես մորթել տվեց։ Մեր աղեղները փշրվեցին, մեր զենքերը խորտակվեցին, մեր զորականները տկարացան ու թուլացան, քանզի Տերը վերացրեց Իր զորությունն ու քաջության ոգին մեր զորականներից ու իշխաններից: Ուժն ու սուսերը նրանցից առնելով՝ տվեց թշնամիներին նրանց անվայել վարքի պատճառով։
Այն աշխարհակալ մեծ գահատիրոջը վախկոտ ու հանցավոր մի ստրուկի պես ձերբակալելով՝ տարան պարսից թագավորի առաջ։ Բայց Աստված, որ վիրավորում և բժշկում է, Որի մարդասիրական բարությունն անսահման է, ում որ խրատում է, բոլորովին չի կործանում, այլ սակավ փորձությամբ ներում է, որ մենք իմանանք մեր տկարությունը, խնայեց ու ներեց Իր պատվանդանի աթոռակալին։ Պարսից գազանամիտ թագավորի սրտում սեր ձգեց, և սա իր սիրելի եղբոր նման մեծ հոգացողությամբ հանգիստ ճանապարհ դրեց նրան։
Բայց ում որ Աստված ազատեց այլազգիի ձեռքից, յուրայինները նենգությամբ խայտառակաբար կուրացրին ու սպանեցին և անջնջելի արյուն թափեցին այն թագավորության վրա։ Այնուհետև վերացավ իշխանների ու զինվորների զորությունը, և այդ թագավորությունը հաղթություն չտեսավ: Իշխանները նախանձում ու դավում էին միմյանց և դատաստանի արդարությունը վերացրին. աշխարհը միայն ավերում էին և ոչ թե՝ փրկում։ Այդ պատճառով էլ Տերը, բարկությամբ լցված, բազմաթիվ ազգեր ուղարկեց՝ նրանցից վրեժխնդիր լինելու համար: Լուսնալեռներից ու այն մեծ գետի եզերքներից, որ անցնում է Հնդկաստանի հյուսիսով, այլալեզու և անգութ ազգերը հորդ հեղեղի պես եկան թափվեցին մեր աշխարհի վրա: Հիմնավորվելով Օվկիանոս ծովի եզերքին՝ իրենց վրանները խփեցին մեծ քաղաքի դիմաց՝ մեր ամբողջ աշխարհը արյամբ ու դիակներով լցնելու և քրիստոնեական կարգն ու կրոնը վերացնելու համար։


Աղբյուր՝ Արիստակես Լաստիվերցի, Պատմություն,
թարգ.՝ Վ. Ա. Գևորգյանի, գլուխ ԻԵ, էջ 101-104
«Հայաստան», Երևան, 1971




 
sacredtradition.am